TCDN - Dựa trên phương pháp phân tích định tính, bài viết này soi chiếu khung pháp lý và thực tiễn triển khai ESG trong quản trị rủi ro ngân hàng tại Hoa Kỳ và Châu Âu, đồng thời đối sánh với các chuẩn mực quốc tế theo Basel nhằm nhận diện xu hướng chung và những khác biệt cốt lõi.

Tóm tắt

Trong dòng chảy biến động của kinh tế toàn cầu, khi những rủi ro về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) dần trở thành phép thử đối với sức bền của hệ thống tài chính, yêu cầu tích hợp ESG vào quản trị rủi ro ngân hàng nổi lên như một tất yếu mang tính thời đại. Dựa trên phương pháp phân tích định tính, bài viết này soi chiếu khung pháp lý và thực tiễn triển khai ESG trong quản trị rủi ro ngân hàng tại Hoa Kỳ và Châu Âu, đồng thời đối sánh với các chuẩn mực quốc tế theo Basel nhằm nhận diện xu hướng chung và những khác biệt cốt lõi. Mục tiêu của nghiên cứu là làm rõ mức độ hoàn thiện của hệ thống quy định liên quan đến ESG trong hoạt động ngân hàng tại các thị trường phát triển, từ đó rút ra các bài học có giá trị tham chiếu cho quá trình thiết lập khuôn khổ chính sách tại Việt Nam. Trên cơ sở phân tích cấu trúc pháp lý, cơ chế giám sát và yêu cầu báo cáo ESG, bài viết chỉ ra rằng Hoa Kỳ tiếp cận ESG theo hướng thận trọng và phân tách, trong khi Châu Âu lại theo đuổi mô hình toàn diện, mang tính bắt buộc và bám sát lộ trình xanh hóa tài chính.

Đóng góp mới của nghiên cứu thể hiện ở việc hệ thống hóa so sánh hai mô hình tiêu biểu, xác lập những yếu tố then chốt để định vị ESG trong quản trị rủi ro ngân hàng, đồng thời đề xuất một lộ trình phù hợp với điều kiện Việt Nam. Những kiến nghị này nhấn mạnh vai trò của việc hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực đánh giá rủi ro ESG của các tổ chức tín dụng và xây dựng hệ thống công bố thông tin minh bạch là nền tảng cho một hệ thống ngân hàng bền vững, hài hòa cùng sự phát triển của nền kinh tế xanh trong tương lai.

Từ khóa: ESG, quản trị rủi ro ngân hàng, Hoa Kỳ, Châu Âu, Việt Nam.

Abstract

Amid the shifting currents of the global economy, where environmental, social, and governance (ESG) risks increasingly test the resilience of financial systems, the integration of ESG factors into bank risk management has emerged as an inevitable imperative of our time. Employing a qualitative analytical approach, this study examines the legal frameworks and practical implementation of ESG in banking risk management in United States and Europe, while drawing comparisons with international standards under the Basel framework to identify prevailing trends and fundamental differences.

The primary objective of this research is to clarify the level of maturity in ESG-related regulatory systems within developed markets, thereby deriving valuable lessons for the establishment and refinement of policy frameworks in Vietnam. Through an in-depth analysis of legal structures, supervisory mechanisms, and ESG disclosure requirements, the paper reveals that the United States adopts a cautious and segmented approach to ESG, whereas Europe pursues a more comprehensive, mandatory model aligned with its broader agenda of financial system greening.

The study’s key contribution lies in its systematic comparison of these two representative models, identifying critical elements necessary for embedding ESG into bank risk governance. Furthermore, it proposes a context-sensitive roadmap tailored to Vietnam’s institutional conditions. These recommendations emphasize the importance of strengthening legal frameworks, enhancing banks’ capacity to assess ESG-related risks, and developing transparent disclosure systems—foundational pillars for building a resilient banking sector that harmonizes with the long-term vision of a sustainable, green economy.

Keywords: ESG, banking risk management, United States, Europe, Vietnam.

1. Đặt vấn đề

Trong dòng chảy nhiều biến động của kinh tế toàn cầu, khi các rủi ro gắn với môi trường, xã hội và quản trị (ESG) ngày càng hiện hữu như những “dòng chảy ngầm” định hình tương lai của hệ thống tài chính, khung pháp lý nổi lên như trụ cột định hướng cách thức các quốc gia thiết kế, điều tiết và bảo vệ sự ổn định thị trường. Những nghiên cứu gần đây cho thấy, hiệu quả tích hợp ESG không chỉ phụ thuộc vào cam kết nội tại của các tổ chức tài chính, mà còn chịu chi phối sâu sắc bởi cấu trúc pháp luật và môi trường thể chế. Nói cách khác, pháp luật không chỉ là “hình hài bên ngoài” mà chính là nền móng âm thầm quyết định mức độ thẩm thấu của ESG vào quản trị rủi ro ngân hàng.

Từ góc nhìn so sánh, hai truyền thống pháp luật lớn trên thế giới là hệ thống Anh–Mỹ (common law), tiêu biểu là Hoa Kỳ, và hệ thống pháp luật dân sự (civil law), tiêu biểu là Châu Âu đã tạo nên hai cách tiếp cận khác biệt rõ nét đối với ESG. Trong mô hình Anh-Mỹ, thị trường giữ vai trò trung tâm, với Nhà nước đóng vai trò kiến tạo khuôn khổ và giám sát mềm. ESG vì vậy được thúc đẩy thông qua cơ chế công bố thông tin, áp lực từ nhà đầu tư và các chuẩn mực tự nguyện. Ngược lại, tại Châu Âu, nơi truyền thống pháp luật dân sự đề cao tính quy phạm, ESG được thể chế hóa thông qua hệ thống quy định mang tính bắt buộc, đồng bộ và có tính định hướng dài hạn.

Sự khác biệt này dẫn đến hai cấp độ nội sinh hóa ESG trong hệ thống ngân hàng. Nếu tại Hoa Kỳ, ESG vẫn chủ yếu đóng vai trò như yếu tố ngoại sinh hỗ trợ nhận diện rủi ro, thì tại Châu Âu, ESG đã trở thành một phần cấu thành trong cấu trúc quản trị rủi ro. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức đo lường và kiểm soát rủi ro mà còn tác động trực tiếp đến mức độ ổn định tài chính.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam là một trường hợp đáng chú ý. Với nền tảng pháp luật dân sự và hệ thống tài chính phụ thuộc lớn vào ngân hàng, Việt Nam về lý thuyết có nhiều điểm tương đồng với Châu Âu. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai ESG trong lĩnh vực ngân hàng hiện nay vẫn mang tính tự nguyện, phân tán và chưa được định hình bằng một khung pháp lý hoàn chỉnh. Các hoạt động ESG chủ yếu dừng lại ở tín dụng xanh, trách nhiệm xã hội và công bố thông tin phi tài chính, trong khi việc tích hợp ESG vào các cấu phần cốt lõi của quản trị rủi ro như ICAAP, khẩu vị rủi ro hay giám sát vẫn còn rất hạn chế.

Khoảng trống này không chỉ làm suy giảm hiệu quả quản trị rủi ro, mà còn đặt hệ thống ngân hàng Việt Nam trước thách thức trong việc thích ứng với các chuẩn mực quốc tế đang ngày càng khắt khe. Trong khi đó, những chuyển động mạnh mẽ từ các nền kinh tế phát triển cho thấy ESG đang dần trở thành tiêu chuẩn “ngầm” để đánh giá độ an toàn và bền vững của hệ thống tài chính.

Từ thực tiễn đó, bài viết tập trung phân tích sự khác biệt trong cách tiếp cận ESG giữa Hoa Kỳ và Châu Âu dưới góc độ thể chế pháp lý, qua đó làm rõ vai trò của pháp luật trong việc định hình hiệu quả quản trị rủi ro ESG. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất định hướng hoàn thiện khung pháp lý nhằm thúc đẩy tích hợp ESG vào hệ thống ngân hàng Việt Nam theo hướng phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện thực tiễn trong nước.

2. Khung pháp lý về ESG và quản trị rủi ro ngân hàng tại Hoa Kỳ và Châu Âu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa tài chính, khi các rủi ro phi truyền thống như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội hay khủng hoảng quản trị doanh nghiệp ngày càng tác động mạnh mẽ, ESG đã vượt khỏi khuôn khổ của một khái niệm mang tính đạo đức để trở thành một thành tố quan trọng trong điều tiết tài chính. Các tổ chức quốc tế đều thống nhất rằng ESG không phải là một loại rủi ro độc lập, mà là “kênh truyền dẫn” có khả năng khuếch đại các rủi ro truyền thống trong hệ thống ngân hàng.

Tuy nhiên, cách thức tích hợp ESG lại khác biệt đáng kể giữa các hệ thống pháp luật.

2.1. Hoa Kỳ: Tiếp cận linh hoạt dựa trên cơ chế thị trường

Tại Hoa Kỳ, với đặc trưng của hệ thống pháp luật Anh-Mỹ và mô hình tài chính dựa vào thị trường, ESG được thúc đẩy chủ yếu thông qua cơ chế thị trường và các công cụ định hướng. Cục Dự trữ Liên bang (FED) đã từng bước đưa rủi ro khí hậu vào phạm vi giám sát, song cách tiếp cận vẫn mang tính thận trọng, nhấn mạnh vai trò của phân tích kịch bản, quản trị nội bộ và công bố thông tin hơn là áp đặt nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.

Trong mô hình này, ESG được xem là yếu tố ảnh hưởng gián tiếp đến các loại rủi ro truyền thống. Do đó, việc tích hợp ESG vào quản trị rủi ro ngân hàng phụ thuộc phần lớn vào động lực nội tại của từng tổ chức tài chính, cũng như áp lực từ nhà đầu tư và thị trường vốn. Điều này giúp hệ thống duy trì tính linh hoạt, giảm gánh nặng tuân thủ, song đồng thời khiến mức độ tích hợp ESG chưa thực sự sâu rộng và thiếu tính đồng bộ.

Một đặc điểm đáng chú ý là sự phụ thuộc vào “luật mềm” (soft law) bao gồm các hướng dẫn, khuyến nghị và chuẩn mực tự nguyện. Cách tiếp cận này phản ánh niềm tin vào khả năng tự điều chỉnh của thị trường, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về tính hiệu quả trong bối cảnh các rủi ro ESG ngày càng phức tạp và mang tính hệ thống.

2.2. Châu Âu: Tiếp cận quy chuẩn và mang tính bắt buộc

Ngược lại, Châu Âu tiếp cận ESG theo hướng mang tính hệ thống và quy phạm cao. Dưới sự điều phối của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) và các cơ quan giám sát, ESG đã được tích hợp vào khung quản trị rủi ro ngân hàng như một yêu cầu bắt buộc.

Cách tiếp cận này thể hiện qua ba điểm cốt lõi. Thứ nhất, ESG được tích hợp trực tiếp vào các quy trình nội bộ như ICAAP, quản trị rủi ro và chiến lược kinh doanh, yêu cầu các ngân hàng phải chủ động nhận diện và đo lường rủi ro ngay từ đầu. Thứ hai, cơ chế giám sát được thiết kế chặt chẽ, trong đó các yếu tố ESG trở thành tiêu chí đánh giá quan trọng trong quá trình thanh tra và giám sát. Thứ ba, Châu Âu xây dựng hệ thống phân loại và công bố thông tin ESG thống nhất, tiêu biểu là EU Taxonomy và SFDR, nhằm nâng cao tính minh bạch và khả năng so sánh.

Nhờ đó, ESG tại Châu Âu không chỉ là một yếu tố bổ trợ mà đã trở thành một phần cấu thành trong cấu trúc quản trị rủi ro ngân hàng. Cách tiếp cận này phản ánh triết lý điều tiết dựa trên nguyên tắc phòng ngừa, nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc định hình hành vi thị trường.

2.3. So sánh hai mô hình: Sự bổ sung giữa linh hoạt và chuẩn hóa

Sự khác biệt giữa Hoa Kỳ và Châu Âu phản ánh hai triết lý điều tiết đối lập nhưng bổ sung cho nhau. Hoa Kỳ đề cao tính linh hoạt và vai trò của thị trường, trong khi Châu Âu nhấn mạnh tính chuẩn hóa và hiệu lực pháp lý. Điều này dẫn đến mức độ nội sinh hóa ESG khác nhau: tại Hoa Kỳ, ESG mang tính hỗ trợ; tại Châu Âu, ESG trở thành một cấu phần cốt lõi của quản trị rủi ro.

Từ góc độ học thuật, không tồn tại một mô hình tối ưu chung. Hiệu quả của từng cách tiếp cận phụ thuộc vào mức độ phù hợp với đặc điểm thể chế, cấu trúc thị trường và năng lực thực thi của từng quốc gia. Chính vì vậy, việc lựa chọn mô hình tích hợp ESG cần được đặt trong bối cảnh cụ thể, thay vì áp dụng máy móc các chuẩn mực quốc tế.

Đối với Việt Nam, bài học rút ra không phải là lựa chọn giữa hai mô hình, mà là tìm kiếm sự dung hòa: vừa tận dụng tính linh hoạt của cơ chế thị trường, vừa xây dựng khung pháp lý đủ mạnh để định hướng và đảm bảo tính nhất quán. Đây chính là con đường trung dung, nơi ESG không chỉ là khẩu hiệu, mà trở thành một phần sống động trong cấu trúc vận hành của hệ thống ngân hàng, góp phần gìn giữ sự ổn định và bền vững cho nền kinh tế trong dài hạn.

3. Một số kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý về ESG trong quản trị rủi ro ngân hàng tại Việt Nam

Trên nền tảng những phân tích nêu trên, việc hoàn thiện khung pháp lý ESG trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam cần được tiếp cận theo hướng hệ thống, linh hoạt và phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Trước hết, cần xây dựng một khung pháp lý tổng thể, trong đó ESG được xác định rõ là một cấu phần của quản trị rủi ro ngân hàng. Điều này không chỉ dừng lại ở việc ban hành các quy định riêng lẻ, mà đòi hỏi một cách tiếp cận mang tính tích hợp, lồng ghép ESG vào toàn bộ chu trình quản trị – từ nhận diện, đo lường đến kiểm soát rủi ro. Khi đó, ESG không còn là một “phụ lục” bên lề, mà trở thành một phần hữu cơ trong cấu trúc vận hành của ngân hàng.

Thứ hai, cần thiết lập một lộ trình nâng cao tính bắt buộc của các quy định ESG. Trong giai đoạn đầu, mô hình tích hợp lai (hybrid) có thể được áp dụng, kết hợp giữa quy định mang tính định hướng và cơ chế thị trường. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực tuân thủ, đồng thời tạo không gian để các tổ chức tín dụng thích ứng và phát triển năng lực nội tại.

Thứ ba, phát triển hệ thống tiêu chuẩn và cơ sở dữ liệu ESG là một yêu cầu mang tính nền tảng. Việc xây dựng một hệ thống phân loại xanh phù hợp với điều kiện trong nước, đồng thời hài hòa với chuẩn mực quốc tế, sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và khả năng so sánh. Song song với đó, cần đầu tư vào hạ tầng dữ liệu và cơ chế chia sẻ thông tin, tạo điều kiện cho các ngân hàng tiếp cận nguồn dữ liệu đáng tin cậy.

Thứ tư, tăng cường vai trò của cơ quan giám sát. Ngân hàng Nhà nước cần đóng vai trò trung tâm trong việc điều phối và hướng dẫn triển khai ESG, đồng thời tích hợp các yếu tố này vào hoạt động thanh tra, giám sát. Việc nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ cũng là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả thực thi.

Thứ năm, cần phát huy vai trò của cơ chế thị trường và các bên liên quan. ESG không thể phát triển nếu chỉ dựa vào khuôn khổ pháp lý, mà cần sự tham gia của nhà đầu tư, tổ chức xếp hạng tín nhiệm và các định chế tài chính. Việc phát triển các công cụ tài chính xanh như trái phiếu xanh hay tín dụng bền vững sẽ tạo ra động lực kinh tế, thúc đẩy ESG trở thành một lựa chọn hấp dẫn thay vì nghĩa vụ tuân thủ.

Sau cùng, điều quan trọng không nằm ở việc sao chép mô hình từ Hoa Kỳ hay Châu Âu, mà là tìm ra con đường phù hợp với điều kiện thể chế của Việt Nam. Đó phải là một con đường dung hòa giữa kỷ luật pháp lý và động lực thị trường, giữa chuẩn mực quốc tế và thực tiễn trong nước. Chỉ khi đó, ESG mới thực sự trở thành “mạch sống” trong hệ thống ngân hàng – âm thầm nhưng bền bỉ, góp phần nâng đỡ một nền kinh tế phát triển hài hòa và bền vững trong dài hạn.

Kết luận

Kinh nghiệm từ Hoa Kỳ và Châu Âu cho thấy không có một khuôn mẫu “vạn năng” nào cho việc thiết lập khung pháp lý về ESG trong quản trị rủi ro ngân hàng. Mỗi hệ thống tài chính, tùy cấu trúc thị trường, mức độ phát triển kinh tế và truyền thống pháp lý, đều chọn cho mình một con đường khác nhau: Hoa Kỳ thiên về kỷ luật thị trường, đề cao sự tự chủ của định chế tài chính; châu Âu theo đuổi mô hình quản lý dựa trên quy chuẩn pháp lý chặt chẽ, coi ESG là trục trung tâm của quá trình chuyển đổi xanh. Cả hai đều đạt được những thành tựu nhất định, song chỉ phát huy hiệu quả nhờ sự tương thích với bối cảnh thể chế và năng lực thực thi tại mỗi quốc gia.

Đối với Việt Nam, giai đoạn hiện nay là thời điểm đặc biệt quan trọng – vừa chứng kiến áp lực ngày càng tăng của các rủi ro môi trường – xã hội, vừa đối mặt yêu cầu hội nhập sâu rộng với thị trường tài chính khu vực và toàn cầu. Trong bối cảnh đó, việc tích hợp ESG vào quản trị rủi ro ngân hàng không chỉ là xu hướng tất yếu, mà còn là chìa khóa nâng cao sức chống chịu của hệ thống tài chính trước những cú sốc bất định đang ngày một gia tăng.

Tuy nhiên, hành trình này đòi hỏi một cách tiếp cận pháp lý tinh tế và hài hòa. Cứng nhắc áp dụng các mô hình quốc tế có thể dẫn đến tuân thủ mang tính hình thức; trong khi quá “mềm” sẽ không đủ sức tạo động lực thay đổi hành vi. Vì vậy, cần một khuôn khổ pháp lý “vừa chuẩn hóa, vừa linh hoạt”: chuẩn hóa để xây dựng nền tảng thống nhất cho toàn hệ thống ngân hàng; linh hoạt để phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều biến đổi của Việt Nam.

Điều quan trọng hơn, ESG không chỉ là bộ tiêu chí kỹ thuật, mà là cách tiếp cận mới đối với tư duy quản trị rủi ro. Khi được tích hợp đúng cách, ESG trở thành một cơ chế “phòng vệ từ sớm”, giúp ngân hàng nhận diện những rủi ro tiềm ẩn trong các lĩnh vực như biến đổi khí hậu, quản trị doanh nghiệp yếu kém hay tác động xã hội tiêu cực – những yếu tố có thể âm thầm bào mòn chất lượng tài sản và uy tín của tổ chức tín dụng. Do đó, đầu tư cho ESG chính là đầu tư cho tương lai bền vững của hệ thống ngân hàng.

Việt Nam cũng cần nhìn nhận ESG không chỉ như một cam kết đạo đức, mà còn là lợi thế cạnh tranh. Khi các chuẩn mực quốc tế như Basel, IFRS hay các quy định tại thị trường châu Âu dần trở thành yêu cầu bắt buộc đối với chuỗi cung ứng và hoạt động huy động vốn xuyên biên giới, những ngân hàng chủ động đi trước trong áp dụng ESG sẽ có lợi thế lớn trong tiếp cận thị trường vốn quốc tế, thu hút nhà đầu tư và nâng cao xếp hạng tín nhiệm.

Cuối cùng, để quá trình chuyển đổi ESG thật sự bền vững, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, các tổ chức tín dụng, cộng đồng doanh nghiệp và các chủ thể thị trường khác. Một hệ thống pháp lý tốt chỉ phát huy trọn vẹn giá trị khi đi cùng năng lực thực thi mạnh mẽ và sự đồng thuận của toàn xã hội. Trong tinh thần đó, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng một mô hình ESG phù hợp với bản sắc thể chế của mình – một mô hình không sao chép máy móc, mà biết chắt lọc tinh hoa quốc tế để phục vụ mục tiêu phát triển bền vững.

Nhìn lại chặng đường phía trước, tích hợp ESG chính là bước đi quan trọng giúp hệ thống ngân hàng Việt Nam vừa vững vàng trước sóng gió, vừa đủ sức nâng đỡ hành trình xanh hóa của nền kinh tế. Đây không chỉ là yêu cầu của thời cuộc, mà còn là lời nhắc nhở rằng mọi sự phát triển bền vững đều cần một nền tảng quản trị rủi ro được xây dựng bằng tầm nhìn dài hạn, trách nhiệm và sự tỉnh táo của cả một quốc gia.

Tài liệu tham khảo

1. Franklin Allen, Douglas Gale (2000), Comparing Financial Systems, MIT Press.

2. Sana Ben Abdallah, Dhafer Saidane, Amaury Goguel (2023), The legal system in the nexus between ESG and banking risk, Research in International Business and Finance.

3. Thorsten Beck, Aslı Demirgüç-Kunt, Ross Levine (2013), Financial institutions and markets across countries, World Bank.

4. Markus K. Brunnermeier et al. (2021), The EU’s approach to sustainable finance, Journal of Economic Perspectives.

5. Lorenzo Chiaramonte, Andrea Dreassi, Claudia Girardone, Stefano Piserà (2021), Do ESG strategies enhance bank stability during financial turmoil? Evidence from Europe, The European Journal of Finance.

6. Gunnar Friede, Timo Busch, Alexander Bassen (2015), ESG and financial performance: Aggregated evidence, Journal of Sustainable Finance & Investment.

7. Iain Hardie, David Howarth, Sylvia Maxfield, Amy Verdun (2013), Market-based banking and the international financial crisis, Oxford University Press.

8. David Howarth, Lucia Quaglia (2016), The political economy of European banking union, Oxford University Press.

9. George Kotsantonis, George Serafeim (2019), Four things no one will tell you about ESG data, Journal of Applied Corporate Finance.

10. Rafael La Porta, Florencio Lopez-de-Silanes, Andrei Shleifer, Robert Vishny (1998), Law and finance, Journal of Political Economy.

11. Iulian Lupu, George Hurduzeu, Radu Lupu (2022), How is ESG reflected in European financial stability?, Sustainability.

ThS. Phạm Thị Lam

Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam