TCDN - Bài viết phân tích thực trạng phát triển DNNVV tại Hà Nội, làm rõ sáu nhóm điểm nghẽn chính đang cản trở vai trò dẫn dắt đổi mới sáng tạo của khu vực này. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đề xuất hệ thống năm nhóm giải pháp đồng bộ.

Tóm tắt:

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) chiếm tỷ trọng tuyệt đối trong hệ thống doanh nghiệp Hà Nội, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng GRDP, tạo việc làm và thu ngân sách. Bài viết phân tích thực trạng phát triển DNNVV tại Hà Nội, làm rõ sáu nhóm điểm nghẽn chính đang cản trở vai trò dẫn dắt đổi mới sáng tạo của khu vực này. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đề xuất hệ thống năm nhóm giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện chính sách đến xây dựng hệ sinh thái đổi mới, nhằm thực hiện mục tiêu đến năm 2030: mỗi năm có 4.000 doanh nghiệp khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo thành lập mới và tổng số DNNVV hoạt động ổn định đạt khoảng 500.000 doanh nghiệp.

Từ khóa: DNNVV, đổi mới sáng tạo, Hà Nội, môi trường kinh doanh, chuyển đổi số, hệ sinh thái khởi nghiệp.

1. Mở đầu

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và hội nhập quốc tế sâu rộng, DNNVV được xác định là lực lượng chủ lực, là động lực quan trọng của nền kinh tế nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Hà Nội đang là địa phương dẫn đầu cả nước về phát triển kinh tế số. Về kinh tế số, năm 2024 tỷ trọng kinh tế số của Hà Nội đạt 22% GRDP, dự kiến 2025 đạt 25–27%. Các lĩnh vực tăng trưởng mạnh gồm thương mại điện tử, tài chính số, logistics số và công nghệ Cloud – AI. Một số mô hình tiêu biểu: sàn thương mại điện tử của doanh nghiệp Hà Nội chiếm 25% thị phần quốc gia; các startup trong lĩnh vực Edtech, Fintech, Martech thu hút hàng trăm triệu USD vốn đầu tư.

Theo mục tiêu đề ra, đến năm 2030 Hà Nội phấn đấu mỗi năm có 40.000 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới, trong đó 4.000 doanh nghiệp thuộc lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghệ số và công nghiệp sáng tạo (chiếm khoảng 10%). Tổng số DNNVV hoạt động ổn định, hiệu quả đạt khoảng 500.000 doanh nghiệp. Việc phát huy vai trò “trụ cột” của DNNVV không chỉ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô mà còn tạo động lực lan tỏa cho toàn vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

2. Các chính sách thúc đẩyđổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong khu vực DNNVV

Trong giai đoạn 2021-2025, Hà Nội từng bước hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong khu vực DNNVV, xem đây là động lực quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế Thủ đô. Trên cơ sở các chủ trương của Đảng và Chính phủ, Thành phố đã ban hành nhiều kế hoạch, chương trình hành động với mục tiêu xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công nghệ mới, chuyển đổi số và nâng cao năng lực quản trị. Một số văn bản tiêu biểu gồm:

- Kế hoạch số 43/KH-UBND ngày 14/2/2025 của UBND TP. Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 03/NQ-CP ngày 09/1/2025 của Chính phủ (ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạovà chuyển đổi số quốc gia). Kế hoạch nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành đột phá quan trọng, là động lực phát triển lực lượng sản xuất hiện đại và xây dựng Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại” (UBND TP. Hà Nội, 2025a).

- Kế hoạch số 129/KH-UBND ngày 10/5/2025 của UBND TP. Hà Nội thực hiện Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 25/3/2025 của Thủ tướng Chính phủ, với mục tiêu đến năm 2030 tỷ lệ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo đạt trên 50%, đồng thời khuyến khích hộ kinh doanh và làng nghề chuyển đổi thành DNNVV và doanh nghiệp ĐMST (UBND TP. Hà Nội, 2025b).

Để thực hiện Nghị quyết số 68-NQ/TW (Bộ Chính trị, 2025) về phát triển kinh tế tư nhân, UBND TP. Hà Nội đã triển khai quyết liệt các giải pháp hỗ trợ DNNVV (chiếm khoảng 98,2% tổng số doanh nghiệp trên địa bàn), bao gồm: (i) Gói tín dụng ưu đãi qua quỹ bảo lãnh tín dụng Nhà nước; (ii) Dành 5-10% quỹ đất tại khu công nghiệp công nghệ cao cho startup thuê với giá ưu đãi; (iii) Mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho công nghệ tài chính (Fintech), trí tuệ nhân tạo (AI), nông nghiệp số; (iv) Xây dựng trung tâm tư vấn pháp lý miễn phí hoặc trợ giá cho DNNVV. 

3. Thực trạng

Với quy mô áp đảo về số lượng và khả năng hấp thụ lao động lớn, khu vực DNNVV không chỉ là lực lượng sản xuất chủ lực mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng nguồn thu ngân sách nhà nước và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế địa phương.

Đáng chú ý, sự phát triển của khu vực DNNVV đang gắn liền với quá trình hình thành và mở rộng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của thành phố. Hà Nội hiện là địa bàn tập trung khoảng 1.000 doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, chiếm 26,32% tổng số doanh nghiệp đổi mới sáng tạo của cả nước; đồng thời sở hữu 32 vườn ươm doanh nghiệp (chiếm 38,1% cả nước) và 14 tổ chức cung cấp chương trình thúc đẩy kinh doanh (chiếm 40% cả nước). Điều này cho thấy Hà Nội không chỉ là trung tâm tập trung đông đảo doanh nghiệp mà còn là nơi hội tụ các nguồn lực hỗ trợ nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và thương mại hóa các ý tưởng sáng tạo. Trong hệ sinh thái này, DNNVV vừa là đối tượng thụ hưởng các chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo, vừa là chủ thể trực tiếp chuyển hóa tri thức, công nghệ và các mô hình kinh doanh mới thành các sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Nhờ đó, khu vực DNNVV ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển đổi số, đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất lao động của nền kinh tế Thủ đô.

Tuy nhiên, mặc dù giữ vai trò trung tâm trong phát triển kinh tế và đổi mới sáng tạo, khu vực DNNVV của Hà Nội vẫn đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Số doanh nghiệp rời khỏi hoặc tạm thời rời khỏi thị trường tăng bình quân 24,29%/năm, cao hơn đáng kể so với tốc độ tăng của số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động (7,02%/năm). Tỷ lệ doanh nghiệp rời khỏi hoặc tạm ngừng hoạt động trên tổng số doanh nghiệp thành lập mới và quay lại hoạt động cũng tăng mạnh, từ 29,44% năm 2019 lên 58,79% năm 2023. Xu hướng này đã tác động trực tiếp đến khả năng đóng góp của khu vực doanh nghiệp vào ngân sách địa phương, thể hiện qua việc tỷ trọng thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh trong tổng thu nội địa giảm từ 50,78% năm 2019 xuống còn 44,75% năm 2023.

TS. Mạc Quốc Anh - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội (HANOISME) nhận định, Hà Nội vẫn chưa đạt mức “bứt phá” như các trung tâm tại Singapore và Hàn Quốc.

"Khoảng 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) chưa ứng dụng công nghệ ở mức trung bình trở lên. Chỉ khoảng 12% doanh nghiệp sử dụng AI, 8% dùng Hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP), 5% dùng phân tích dữ liệu nâng cao (Big Data – BI). Điều này cho thấy “khoảng cách số” vẫn còn lớn", Phó Chủ tịch HANOISME nêu.

Hạn chế thứ hai là mức độ liên thông dữ liệu giữa doanh nghiệp và chính quyền còn thấp. Nhiều dữ liệu ngành chưa chuẩn hóa, chưa mở cho doanh nghiệp khai thác. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp thiếu năng lực tài chính để đầu tư công nghệ gốc, dẫn đến việc triển khai chuyển đổi số manh mún, thiếu chiến lược dài hạn.

Những khó khăn của DNNVV hiện nay tập trung ở sáu nhóm vấn đề cốt lõi. Thứ nhất là hạn chế về mặt bằng sản xuất kinh doanh khi hơn 60% DNNVV gặp khó khăn trong tiếp cận địa điểm sản xuất do chi phí thuê mặt bằng tại Hà Nội cao hơn từ 1,5–2 lần so với các địa phương lân cận. Thứ hai là gánh nặng chi phí tuân thủ, bao gồm các chi phí phát sinh từ việc thực hiện các quy định mới về thuế, phòng cháy chữa cháy và bảo vệ môi trường, khiến chi phí đầu tư nhà xưởng tăng thêm khoảng 15–25%. Thứ ba là hạn chế trong tiếp cận nguồn vốn khi khoảng 30% DNNVV gặp khó khăn do thiếu tài sản bảo đảm, trong khi tính minh bạch tài chính chưa đáp ứng yêu cầu của các tổ chức tín dụng.

Bên cạnh đó, năng lực chuyển đổi số còn ở mức thấp khi tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng các nền tảng quản trị hiện đại mới đạt khoảng 15–20%, phần lớn vẫn duy trì phương thức quản lý thủ công. Các thủ tục hành chính liên quan đến đất đai, đầu tư, xây dựng và kinh doanh tiếp tục là rào cản làm gia tăng chi phí và kéo dài thời gian gia nhập thị trường. Cuối cùng, chất lượng nguồn nhân lực vẫn là thách thức lớn, đặc biệt trong các ngành công nghiệp và công nghệ cao, khi tình trạng thiếu hụt lao động có tay nghề cùng sự cạnh tranh nhân lực từ các doanh nghiệp lớn làm ảnh hưởng đến tính ổn định của chuỗi sản xuất và khả năng đổi mới của DNNVV.

Nhìn chung, DNNVV không chỉ là lực lượng nòng cốt đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và thu ngân sách của Hà Nội mà còn là chủ thể quan trọng trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của thành phố. Vì vậy, việc tháo gỡ các điểm nghẽn về mặt bằng sản xuất, tài chính, chuyển đổi số, thủ tục hành chính và nguồn nhân lực sẽ có ý nghĩa quyết định trong việc nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, tăng sức chống chịu và thúc đẩy sự phát triển bền vững của cộng đồng doanh nghiệp Thủ đô trong giai đoạn tới.

4. Giải pháp

Các giải pháp thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong khu vực DNNVV Hà Nội cần được triển khai theo hướng đồng bộ, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, lấy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực phát triển. Hệ thống giải pháp được đề xuất gồm năm nhóm chính có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, từ hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực nội tại của doanh nghiệp đến xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và cải thiện môi trường kinh doanh.

4.1. Hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ DNNVV đổi mới sáng tạo

Để tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động đổi mới sáng tạo, Hà Nội cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách theo hướng minh bạch, ổn định và phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số. Trọng tâm là đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, đơn giản hóa các quy trình liên quan đến đầu tư, đất đai, xây dựng, sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và tiếp cận các chương trình hỗ trợ đổi mới sáng tạo.

Thành phố cần xây dựng các chính sách ưu đãi đặc thù dành cho DNNVV thực hiện hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và tham gia các dự án đổi mới sáng tạo. Các hình thức hỗ trợ có thể bao gồm miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp đối với phần chi cho R&D; hỗ trợ chi phí đăng ký sở hữu trí tuệ; hỗ trợ chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng quốc tế; và hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các chương trình đổi mới sáng tạo quốc gia và quốc tế.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế kết nối giữa DNNVV với các doanh nghiệp lớn, tập đoàn công nghệ và doanh nghiệp FDI đang hoạt động trên địa bàn như Samsung, Canon, Panasonic, Viettel, VNPT, FPT và VinFast. Thông qua các chính sách ưu tiên và chương trình liên kết chuỗi giá trị, DNNVV sẽ có động lực đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế.

4.2. Nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của DNNVV

Trước thực trạng tỷ lệ ứng dụng các nền tảng quản trị số trong DNNVV Hà Nội mới đạt khoảng 15–20%, thành phố cần triển khai chương trình chuyển đổi số toàn diện dành cho DNNVV giai đoạn 2026–2030. Mục tiêu là nâng cao năng lực quản trị, năng suất lao động và khả năng thích ứng của doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh số.

Thành phố cần hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các nền tảng quản trị hiện đại như ERP, CRM, AI, điện toán đám mây và thương mại điện tử thông qua các chương trình tư vấn, đào tạo và hỗ trợ kinh phí triển khai. Đối với các doanh nghiệp sản xuất, cần ưu tiên hỗ trợ ứng dụng công nghệ tự động hóa, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và chất lượng sản phẩm.

Đồng thời, cần phát triển các chương trình đào tạo chuyên sâu về quản trị đổi mới sáng tạo, quản trị công nghệ, quản trị tài sản trí tuệ và chuyển đổi số cho đội ngũ lãnh đạo DNNVV. Đây là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên nguồn lực truyền thống sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và sáng tạo.

Để giải quyết điểm nghẽn về tài chính, thành phố cần mở rộng các chương trình bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ lãi suất và thành lập quỹ đầu tư cho đổi mới sáng tạo trong DNNVV. Các nguồn vốn này cần ưu tiên cho các dự án chuyển đổi số, nghiên cứu phát triển sản phẩm mới, đổi mới công nghệ và khởi nghiệp sáng tạo.

4.3. Phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp sáng tạo

Là địa phương dẫn đầu cả nước về số lượng doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, Hà Nội cần tiếp tục phát huy lợi thế của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiện có để hỗ trợ DNNVV phát triển bền vững.

Trước hết, cần xây dựng Trung tâm Hỗ trợ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số DNNVV Hà Nội theo mô hình tích hợp, đóng vai trò là đầu mối kết nối doanh nghiệp với các trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia công nghệ, quỹ đầu tư và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp. Trung tâm sẽ cung cấp các dịch vụ tư vấn công nghệ, hỗ trợ nghiên cứu phát triển, kết nối đầu tư và ươm tạo doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, thành phố cần tăng cường hỗ trợ hoạt động của các vườn ươm doanh nghiệp, không gian làm việc chung (co-working space), trung tâm đổi mới sáng tạo và mạng lưới cố vấn khởi nghiệp. Việc mở rộng các chương trình tăng tốc khởi nghiệp, cuộc thi đổi mới sáng tạo và diễn đàn kết nối đầu tư sẽ tạo điều kiện để các doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực công nghệ, tài chính và thị trường.

Đặc biệt, cần thúc đẩy mô hình hợp tác "ba nhà" gồm Nhà nước – Nhà trường – Nhà doanh nghiệp nhằm đẩy nhanh quá trình thương mại hóa các kết quả nghiên cứu khoa học, đưa các sáng chế, giải pháp công nghệ từ phòng thí nghiệm vào thực tiễn sản xuất kinh doanh của DNNVV.

4.4. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ đổi mới sáng tạo

Nguồn nhân lực là yếu tố quyết định năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Do đó, Hà Nội cần xây dựng các chương trình đào tạo và phát triển nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Thành phố cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với các trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp nhằm xây dựng các chương trình đào tạo theo nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Các lĩnh vực ưu tiên bao gồm công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, điện tử, cơ khí chính xác, thiết kế sản phẩm và quản trị đổi mới sáng tạo.

Đồng thời, cần có cơ chế hỗ trợ DNNVV đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người lao động, đặc biệt là kỹ năng số, kỹ năng quản trị và kỹ năng đổi mới sáng tạo. Việc hỗ trợ kinh phí đào tạo và phát triển nguồn nhân lực sẽ giúp DNNVV nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm tình trạng thiếu hụt lao động có tay nghề và tăng khả năng hấp thụ công nghệ mới.

4.5. Cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước

Môi trường kinh doanh thuận lợi là điều kiện tiên quyết để DNNVV mạnh dạn đầu tư vào đổi mới sáng tạo. Vì vậy, Hà Nội cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng chính quyền số và nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp.

Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế giải quyết thủ tục hành chính trực tuyến toàn trình, giảm tối đa việc doanh nghiệp phải tiếp xúc trực tiếp với cơ quan quản lý nhà nước. Các thủ tục liên quan đến đăng ký kinh doanh, đầu tư, đất đai, xây dựng và hỗ trợ doanh nghiệp cần được tích hợp trên một nền tảng số thống nhất.

Bên cạnh đó, cần thực hiện nghiêm nguyên tắc thanh tra, kiểm tra theo hướng giảm chồng chéo, hạn chế phát sinh chi phí không chính thức cho doanh nghiệp. Hoạt động thanh tra cần được thực hiện trên cơ sở quản lý rủi ro, ứng dụng công nghệ số và công khai kết quả nhằm nâng cao tính minh bạch.

Đặc biệt, thành phố cần xây dựng cơ chế đối thoại thường xuyên giữa chính quyền và cộng đồng doanh nghiệp, qua đó kịp thời tháo gỡ khó khăn, tiếp nhận kiến nghị và điều chỉnh chính sách phù hợp với nhu cầu thực tiễn của DNNVV. Đây là giải pháp quan trọng nhằm củng cố niềm tin của doanh nghiệp, tạo động lực cho hoạt động đầu tư, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

Tài liệu tham khảo

Bộ Kế hoạch và Đầu tư. (2023). Báo cáo tình hình phát triển doanh nghiệp Việt Nam năm 2022–2023. Hà Nội.

Chính phủ. (2018). Nghị quyết số 19-2018/NQ-CP về tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Chính phủ. (2019). Nghị định số 55/2019/NĐ-CP về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Chính phủ. (2020). Nghị quyết số 35/NQ-CP về hỗ trợ và phát triển doanh nghiệp đến năm 2025.

Tạp chí Doanh nghiệp Việt Nam. (2025, November 22). Hà Nội: Chỉ 12% doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng AI. https://doanhnghiepvn.vn/chuyen-doi-so/ha-noi-chi-12-doanh-nghiep-nho-va-vua-ung-dung-ai/20251122084207407

Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội. (2026). Kế hoạch số 140/KH-UBND về việc triển khai phong trào thi đua “Doanh nghiệp Thủ đô đổi mới sáng tạo, hội nhập và phát triển” giai đoạn 2026–2030.

Võ Minh Ngân

Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội