TCDN - Xu hướng đa dạng hóa các nghiệp vụ kinh tế phát sinh trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với tính minh bạch và công khai của thông tin tài chính.

TÓM TẮT: 

Xu hướng đa dạng hóa các nghiệp vụ kinh tế phát sinh trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với tính minh bạch và công khai của thông tin tài chính. Sau chu kỳ một thập kỷ, Bộ Tài chính điều chỉnh và ban hành chế độ kế toán mới mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với hệ thống kế toán Việt Nam. Nhìn chung, việc sửa đổi chế độ kế toán sau 10 năm là xu thế tất yếu, phù hợp với yêu cầu hội nhập, đồng thời giúp hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, cải thiện chất lượng thông tin tài chính và thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Bài viết phân tích tác động của Thông tư 99/2025/TT-BTC (gọi tắt là Thông tư 99) đối với hoạt động kế toán tài chính của doanh nghiệp trong giai đoạn chuẩn bị chuyển đổi năm 2025 và áp dụng chính thức từ năm 2026. Đồng thời tác giả khuyến nghị một số chính sách nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) trong việc áp dụng Thông tư 99 một cách hiệu quả và phù hợp.

1. Cơ sở lý thuyết

1.1. Chế độ kế toán

Chế độ kế toán là những quy định và hướng dẫn về kế toán trong một lĩnh vực hoặc một số công việc cụ thể do cơ quan quản lý nhà nước về kế toán hoặc tổ chức được cơ quan quản lý nhà nước về kế toán ủy quyền ban hành. Chế độ kế toán quy định:

- Hệ thống tài khoản kế toán;

- Hệ thống chứng từ kế toán;

- Hệ thống sổ sách kế toán;

- Hệ thống Báo cáo tài chính.

1.2. Cơ sở ban hành Thông tư 99/2025/TT-BTC

Thông tư 99 được ban hành dựa trên các yêu cầu sau:

- Sự thay đổi mạnh mẽ của môi trường kinh doanh, xuất hiện nhiều giao dịch phức tạp đòi hỏi phương pháp ghi nhận mới (chuyển giao dữ liệu, giao dịch điện tử, thương mại nền tảng…).

- Nhu cầu hài hòa với chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS), đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam triển khai lộ trình IFRS.

- Nhu cầu nâng cao chất lượng báo cáo tài chính, đảm bảo phản ánh trung thực và hợp lý tình hình tài chính của doanh nghiệp.

- Khuyến khích chuyển đổi số, ứng dụng hệ thống ERP và phân hệ kế toán điện tử.

2. Tác động thay đổi chính sách kế toán đối với thực tiễn

Theo lý thuyết kế toán và quản trị, việc thay đổi chính sách kế toán có thể ảnh hưởng đến thông tin báo cáo tài chính , quyết định kinh doanh và hành vi các bên liên quan như ngân hàng, nhà quản lý, nhà đầu tư, cổ đông...Những thay đổi này sẽ phát sinh chi phí ban đầu của giai đoạn chuyển đổi liên quan đến công tác đào tạo, tập huấn chế độ kế toán mới cho nhân viên kế toán, điều chỉnh hệ thống kế toán theo chế độ kế toán cũ từ chứng từ, sổ sách kế toán và lập báo cáo tài chính chuẩn bị chuyển đổi, bên cạnh những khó khăn của giai đoạn chuyển đổi thì mặt thuận lợi cho các doanh nghiệp có thể cải thiện tính minh bạch của thông tin tài chính và khả năng so sánh của báo cáo tài chính trong dài hạn.

3. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sự ảnh hưởng của việc điều chỉnh chế độ kế toán theo Thông tư 99 đối với thực tiễn công tác kế toán tài chính trong bối cảnh chuyển đổi hiện nay. Bài viết sử dụng phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu pháp lý, đồng thời thực hiện khảo sát đối với kế toán viên và kế toán trưởng tại các doanh nghiệp tư nhân thuộc nhiều ngành nghề khác nhau. Dữ liệu khảo sát phản ánh mức độ hiểu biết, mức độ sẵn sàng cũng như những khó khăn thực tiễn mà doanh nghiệp gặp phải khi triển khai quy định mới. Từ đó, đề xuất lộ trình chuyển đổi theo từng giai đoạn cùng các giải pháp nhằm tăng cường năng lực quản trị dữ liệu và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kế toán để giảm thiểu rủi ro trong quá trình triển khai.

3.1. Tổng hợp và phân tích tài liệu pháp lý

Thu thập và phân tích nội dung chính thức của Thông tư 99, các phụ lục biểu mẫu kèm theo và các văn bản hướng dẫn chuyển đổi, đối chiếu với quy định cũ tại Thông tư 200/2014/TT-BTC để xác định mức độ thay đổi, tổng hợp các tài liệu thay đổi, tham vấn chuyên môn từ các tổ chức tư vấn nghề nghiệp. Một số điểm mới trọng yếu của thông tư 99 có khả năng tác động trực tiếp đến hoạt động kế toán thực tế như sau:

1. Cập nhật hệ thống tài khoản, chứng từ và biểu mẫu báo cáo: Thông tư 99 rà soát, điều chỉnh và cập nhật hệ thống tài khoản kế toán phù hợp với phân loại nghiệp vụ đối với tài sản, doanh thu, chi phí và vốn chủ sở hữu. Việc chuẩn hóa này giúp giảm sai sót và nâng cao độ chính xác khi lập báo cáo tài chíntrong nền kinh tế hiện đại; đồng thời thay đổi một số biểu mẫu báo cáo tài chính.

2. Yêu cầu minh bạch hơn về trình bày, thuyết minh báo cáo tài chính: Thông tin trình bày trên báo cáo tài chính phải phản ánh trung thực, hợp lý tình hình tài chính, kết quả kinh doanh, dòng tiền và các thông tin tài chính khác của doanh nghiệp; được trình bày đầy đủ trên mọi khía cạnh trọng yếu; đảm bảo có thể kiểm chứng kịp thời và dễ hiểu, đồng thời các thông tin phải được trình bày nhất quán, có thể so sánh giữa các kỳ kế toán và giữa các doanh nghiệp với nhau để giúp người sử dụng Báo cáo tài chính dự đoán, phân tích và đưa ra các quyết định kinh tế.

3. Cho phép lựa chọn đơn vị tiền tệ kế toán trong một số điều kiện: Đối với doanh nghiệp có hoạt động chủ yếu bằng ngoại tệ và thỏa mãn điều kiện, Thông tư cho phép sử dụng ngoại tệ làm đơn vị kế toán (theo quy định chi tiết trong văn bản).

4. Thời điểm áp dụng và yêu cầu chuyển đổi số liệu so sánh: Thông tư có hiệu lực từ 01/01/2026; doanh nghiệp khi chuyển áp dụng phải lập lại số liệu so sánh để đảm bảo tính liên tục và so sánh giữa các kỳ.

Những điểm nêu trên tạo ra cả cơ hội về việc chuẩn hóa, minh bạch và thách thức như các chi phí, rủi ro chuyển đổi cho hoạt động kế toán thực tế khi áp dụng thông tư mới.

3.2. Khảo sát đối với kế toán viên và kế toán trưởng

Cuộc khảo sát trực tuyến được triển khai trong tháng 6/2025 gửi đến kế toán viên và kế toán trưởng của 120 doanh nghiệp: thương mại - dịch vụ, sản xuất, xây dựng, logistics, F&B, công nghệ, đánh giá tác động của Thông tư 99 trong giai đoạn chuẩn bị chuyển đổi. Nội dung và kết quả khảo sát thông qua 4 vấn đề với thang đo 4 cấp độ: Hoàn toàn không đồng ý, Không đồng ý, Đồng ý, Hoàn toàn đồng ý.

* Vấn đề 1: Mức độ hiểu biết về Thông tư 99

1. Nhận thức rõ thời điểm áp dụng và phạm vi hiệu lực của Thông tư 99.

2. Hiểu biết về thay đổi hệ thống tài khoản kế toán.

3. Hiểu biết về quy định mới trong chứng từ và sổ kế toán điện tử.

4. Hiểu biết về yêu cầu trình bày Báo cáo tài chính.

* Vấn đề 2: Mức độ tác động đến quy trình chứng từ kế toán

1. Mức độ thay đổi khi lập chứng từ kế toán.

2. Ảnh hưởng đến quy trình luân chuyển và phê duyệt chứng từ.

3. Ảnh hưởng đến yêu cầu lưu trữ chứng từ điện tử.

4. Tác động đến kiểm soát nội bộ liên quan chứng từ.

* Vấn đề 3: Tác động đến Báo cáo tài chính

1. Tác động đến trình bày các khoản mục trên Báo cáo tài chính.

2. Yêu cầu tăng minh bạch và thuyết minh thông tin.

3. Tác động đến báo cáo lưu chuyển tiền tệ.

4. Điều chỉnh hệ thống tài khoản phục vụ lập Báo cáo tài chính

* Vấn đề 4: Khả năng đáp ứng của doanh nghiệp

1. Khả năng đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, chứng từ điện tử.

2. Năng lực nhân sự kế toán đáp ứng quy định mới.

3. Khả năng tài chính cho việc đầu tư hệ thống phần mềm.

4. Sự sẵn sàng điều chỉnh quy trình quản trị & kiểm soát nội bộ.

3.3. Kết quả khảo sát

- Mức độ hiểu biết về Thông tư 99 còn hạn chế: Dữ liệu cho thấy chỉ khoảng 31,1% doanh nghiệp đánh giá mức độ hiểu biết ở mức cao, trong khi hơn 32% nằm ở mức thấp (mức 1 - 2). Điều này phản ánh thực tế rằng Thông tư 99 mới được ban hành nên mức độ tiếp cận thông tin còn hạn chế, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Chỉ tiêu “hiểu rõ nội dung thay đổi chính” có tới 41,7% doanh nghiệp ở mức thấp - trung bình, cho thấy nhu cầu cấp thiết về truyền thông chính sách, hướng dẫn chuyên môn và đào tạo cho đội ngũ kế toán. Điều này phù hợp với nhận định trong các nghiên cứu trước rằng nhận thức và mức độ hiểu biết là yếu tố quyết định mức độ tuân thủ chính sách kế toán.

- Tác động rõ rệt đến quy trình chứng từ kế toán: Phần lớn doanh nghiệp đánh giá Thông tư 99 có tác động đáng kể đến hệ thống chứng từ, thể hiện ở tỷ lệ 35,8% chọn mức độ tác động cao (mức 4 - 5). Các nội dung chịu ảnh hưởng nhiều nhất gồm: yêu cầu tăng cường kiểm soát nội bộ (50% DN chọn mức 4 - 5), ứng dụng công nghệ thông tin trong chứng từ điện tử (47,5% mức 4 - 5), thay đổi quy trình lập chứng từ (39,2% mức 3; 39,2% mức 4 - 5). Điều này cho thấy xu hướng chuyển đổi số trong kế toán đang trở thành nhu cầu bắt buộc. Tuy nhiên, đây cũng là thách thức đáng kể đối với các doanh nghiệp chưa sẵn sàng về công nghệ và hệ thống quản trị.

- Báo cáo tài chính chịu tác động mạnh, đặc biệt về tính minh bạch: Nhóm câu hỏi về báo cáo tài chính có tỷ lệ mức 4 - 5 khá cao (35,8%), đặc biệt: yêu cầu minh bạch hóa thông tin: 53,3% đánh giá cao, tăng độ phức tạp khi lập BCTC: 44,2% mức 4 - 5, thay đổi cách trình bày BCTC: 37,5% mức 4 - 5. Kết quả cho thấy doanh nghiệp nhận định Thông tư 99 thúc đẩy chuẩn hóa báo cáo tài chính theo hướng tiếp cận gần hơn với thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, mức độ phức tạp tăng lên đồng nghĩa với việc kế toán viên cần nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng phân tích.

- Khả năng đáp ứng của doanh nghiệp còn nhiều hạn chế: Nhóm kết quả về khả năng đáp ứng cho thấy tỷ lệ mức độ cao thấp nhất trong bốn nhóm (chỉ 31,4% ở mức 4 - 5). Đặc biệt: khả năng đầu tư công nghệ: chỉ 8,3% ở mức rất cao, năng lực nhân sự kế toán: 33,3% DN đánh giá ở mức thấp; sẵn sàng thay đổi quy trình: chỉ 10,8% rất cao. Điều này chứng tỏ phần lớn doanh nghiệp, đặc biệt là SMEs, còn gặp nhiều khó khăn về nguồn lực, công nghệ và nhân sự để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi theo Thông tư 99.

Từ các kết quả khảo sát có thể rút ra một số nhận định quan trọng:

- Khoảng cách giữa yêu cầu của chính sách và khả năng đáp ứng thực tế của doanh nghiệp còn lớn, đặc biệt trong nhóm SME.

- Thông tư 99 tạo ra tác động tích cực dài hạn, như minh bạch thông tin và chuẩn hóa hệ thống kế toán, nhưng kéo theo chi phí và áp lực chuyển đổi ngắn hạn.

- Doanh nghiệp có nhu cầu cao về đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và hướng dẫn triển khai, nhất là các quy định liên quan chứng từ kế toán số hóa và báo cáo tài chính mới.

- Việc hoàn thiện hệ thống công nghệ và tăng cường năng lực nhân sự kế toán là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tuân thủ quy định mới.

4. Khuyến nghị

Từ kết quả khảo sát, có thể thấy rằng quá trình triển khai Thông tư 99 vẫn đặt ra nhiều thách thức đối với doanh nghiệp, đặc biệt là trong giai đoạn chuyển tiếp. Do đó, để việc áp dụng đạt hiệu quả và thống nhất, tác giả đề xuất một số kiến nghị. Trước hết, Bộ Tài chính cần ban hành các hướng dẫn chi tiết hơn liên quan đến quy trình lập chứng từ điện tử, chuẩn hóa mẫu biểu và quy tắc chuyển đổi nhằm giảm sự mơ hồ trong thực tiễn áp dụng. Đồng thời, cần xây dựng các tài liệu đào tạo chính thức, tổ chức các khóa tập huấn rộng rãi cho kế toán viên, đặc biệt tập trung vào doanh nghiệp nhỏ và vừa - nhóm đối tượng có mức độ tiếp cận thông tin hạn chế và khả năng đáp ứng hệ thống còn thấp. Bên cạnh đó, các nhà cung cấp phần mềm kế toán cần chủ động cập nhật chức năng theo đúng chuẩn mực mới, hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn chạy thử và kiểm tra dữ liệu, bảo đảm sự tương thích và ổn định của hệ thống. Về phía doanh nghiệp, cần chủ động rà soát quy trình kế toán hiện hữu, tăng cường đào tạo đội ngũ kế toán, nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin và xây dựng kế hoạch chuyển đổi theo lộ trình phù hợp. Việc phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý, nhà cung cấp giải pháp và doanh nghiệp sẽ là yếu tố then chốt giúp Thông tư 99 được triển khai hiệu quả, góp phần nâng cao tính minh bạch và chất lượng thông tin tài chính của doanh nghiệp trong giai đoạn tới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Bộ Tài chính. (2014). Thông tư 200/2014/TT-BTC hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp, ban hành 22 tháng 12 năm 2014.

2. Bộ Tài chính. (2025). Thông tư 99/2025/TT-BTC hướng dẫn chế độ kế toán doanh ban hành 27 tháng 10 năm 2025.

3/ Bộ Tài chính. (n.d.). Hướng dẫn thực hiện Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 29 - Thay đổi chính sách kế toán, ước tính kế toán và sai sót.

4. Nobes, C., & Parker, R. (2020). Comparative international accounting (14th ed.). Pearson Education.

5. Quốc hội. (2020). Luật Kế toán số 25/VBHN-VPQH (Văn bản hợp nhất). Văn phòng Quốc hội.

ThS. Phạm Ngọc Nguyên

Trường Cao đẳng Sư phạm Bà Rịa - Vũng Tàu