TCDN - Bài viết phân tích sự hình thành và phát triển của DeFi tại Việt Nam; đồng thời phân tác động của một số bước ngoặt trong chính sách về tài sản mã hóa giai đoạn 2017-2026 đến sự phát triển này.

Tóm tắt:

Tài chính phi tập trung (DeFi) - một bước tiến đột phá dựa trên công nghệ Blockchain và Hợp đồng thông minh được kỳ vọng sẽ tái định hình hạ tầng tài chính truyền thống. Bài viết phân tích sự hình thành và phát triển của DeFi tại Việt Nam; đồng thời phân tác động của một số bước ngoặt trong chính sách về tài sản mã hóa giai đoạn 2017-2026 đến sự phát triển này. Đồng thời, thông qua việc nhận diện tiềm năng chiến lược và các thách thức trong việc xây dựng mô hình DeFi tại Việt Nam, bài báo đề xuất các khuyến nghị quản lý nhằm xây dựng một hệ sinh thái tài chính số an toàn và bền vững tại Việt Nam.

Từ khoá: DeFi; Tài chính phi tập trung; Việt Nam; tiềm năng; thách thức; kinh tế số

Abstract

Decentralized Finance (DeFi), a groundbreaking innovation built on Blockchain technology and Smart Contracts, is expected to reshape the traditional financial infrastructure. This paper examines the emergence and development of DeFi in Vietnam, while analyzing the impacts of major policy milestones related to crypto assets during the 2017–2026 period on its growth. By identifying the strategic potential as well as the challenges associated with developing a DeFi model in Vietnam, the study also proposes policy recommendations aimed at fostering a secure, sustainable, and resilient digital financial ecosystem in the country.

Keywords: DeFi; Decentralized Finance; Vietnam; potential; challenges; digital economy.

1. Khái niệm, đặc điểm của DeFi

1.1. Khái niệm

Những hạn chế của Tài chính truyền thống (Centralized Finance - CeFi), như chi phí trung gian, tốc độ xử lý giao dịch, khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính và sự phụ thuộc lớn vào các tổ chức trung gian, đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của hệ thống tài chính phi tập trung (DeFi). DeFi được hiểu như một thuật ngữ rộng, chỉ hệ sinh thái tất cả các sản phẩm và dịch vụ tài chính (ví dụ như tiết kiệm, cho vay, giao dịch, bảo hiểm), được xây dựng trên nền tảng blockchain, thường là các chuỗi khối công khai và giao thức mở, vận hành thông qua hợp đồng thông minh. Nói một cách đơn giản, tài chính phi tập trung là bất kỳ cơ sở hạ tầng tài chính nào sử dụng công nghệ chuỗi khối để cung cấp các dịch vụ tài chính, giảm thiểu hoặc thay thế sự tham gia của các bên trung gian truyển thống (Ozili, 2022). Người dùng, bất kể vị trí địa lý, có thể truy cập trực tuyến vào các ứng dụng tài chính phi tập trung để thực hiện các hoạt động như giao dịch tài sản số, cho vay hoặc vay tài sản số.

1.2. Đặc điểm

Từ khái niệm trên, có thể thấy DeFi có những đặc điểm khác với tài chính truyền thống không chỉ ở công nghệ, mà còn ở cách tổ chức, vận hành và phân phối dịch vụ tài chính. Cụ thể là:

Thứ nhất, tính phi tập trung và sự thay thế trung gian: Khác với tài chính truyền thống, nơi người dùng thường phải thông qua ngân hàng, công ty môi giới hoặc các tổ chức trung gian khác, DeFi cho phép người dùng tiếp cận các dịch vụ như giao dịch, cho vay hoặc đầu tư trực tiếp trên nền tảng số không qua trung gian. Các giao dịch được thực thi nhờ vào bộ mã code được lập trình sẵn trong hợp đồng thông minh trên blockchain. Việc loại bỏ các bên trung gian có thể giảm thiểu rủi ro từ sự sụp đổ hoặc sai phạm của các tổ chức đơn lẻ (Harvey và cộng sự, 2021).

Thứ hai, tính không lưu ký: Tương tự, việc loại bỏ các bên trung gian giúp người dùng giữ quyền tự chủ cao hơn đối với tài sản của mình. Cụ thể, trong hệ thống ngân hàng truyền thống, khi khách hàng gửi tiền, quyền kiểm soát tài sản thực tế thuộc về ngân hàng (Custodial). Ngược lại, trong DeFi, người dùng giữ toàn quyền kiểm soát tài sản thông qua cặp khóa cá nhân (Private keys). Khi đó, DeFi chỉ đóng vai trò là môi trường, dựa trên Hợp đồng thông minh (Smart Contracts) mà không có quyền can thiệp vào tài sản của người dùng nếu không có sự cho phép từ chữ ký số của họ (Harvey và cộng sự, 2021). Đặc điểm này loại bỏ rủi ro đạo đức (Moral Hazard) từ phía bên thứ ba nhưng lại đặt toàn bộ trách nhiệm bảo mật lên vai người dùng, tạo ra rào cản về kiến thức kỹ thuật khi áp dụng vào thực tiễn Việt Nam.

Thứ ba, tính phi biên giới, tính không cần cấp phép và khả năng tiếp cận: Do được xây dựng trên các mạng lưới chuỗi số công khai, DeFi tăng khả năng tiếp cận cho người dùng, loại bỏ rào cản biên giới và rào cản gia nhập. Bất kỳ ai, dù ở đâu, chỉ cần có kết nối internet đều có thể tham gia vào các hoạt động vay, gửi tiết kiệm hoặc giao dịch quốc tế, mà không cần sự phê duyệt từ cơ quan trung ương. Đặc điểm này đặc biệt có ý nghĩa trong việc thúc đẩy tài chính toàn diện (Financial Inclusion), cho phép những đối tượng khó tiếp cận dịch vụ ngân hàng truyền thống có thể tham gia vào thị trường vốn toàn cầu một cách bình đẳng (OECD, 2022). Tuy nhiên, việc thiếu các rào cản địa lý cũng khiến các cơ quan quản lý khó kiểm soát dòng tiền xuyên biên giới, dễ bị lợi dụng cho các mục đích bất hợp pháp nếu không có khung pháp lý phù hợp.

Thứ tư, tính minh bạch: Mọi logic vận hành của các giao thức DeFi (lãi suất, tỷ lệ thế chấp, tài sản dự trữ) đều được công khai dưới dạng mã nguồn mở. Mọi giao dịch sau khi thực hiện đều được ghi lại vĩnh viễn trên chuỗi (On-chain), cho phép bất kỳ bên thứ ba nào cũng có thể kiểm toán dữ liệu thời gian thực mà không cần đợi báo cáo định kỳ từ doanh nghiệp. Sự minh bạch này giải quyết triệt để vấn đề "Hộp đen tài chính" (Black-box) thường thấy trong các tổ chức tài chính truyền thống, giúp người dùng đánh giá rủi ro hệ thống một cách chính xác hơn.

Nhìn chung, các đặc điểm trên cho thấy DeFi không chỉ là một ứng dụng công nghệ mới, mà còn là một mô hình tổ chức và cung cấp dịch vụ tài chính có nhiều điểm khác biệt căn bản so với tài chính truyền thống.

2. Sự hình thành và phát triển của Defi tại Việt Nam

Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (APAC) đã khẳng định vị thế là "trung tâm hoạt động tài sản mã hóa toàn cầu" với tốc độ tăng trưởng giao dịch chuỗi đạt 69% trong năm 2025, cao nhất thế giới (Chainalysis, 2025). Trong đó, Việt Nam hiện là một trong những quốc gia năng động nhất trên bản đồ tài sản mã hóa toàn cầu với các chỉ số ấn tượng nhưng cũng đầy thách thức về mặt dữ liệu.

Về mức độ chấp nhận và qui mô, cơ cấu người dùng tài sản mã hóa, Việt Nam liên tục nằm trong nhóm dẫn đầu. Theo báo cáo của Chainalysis (2025), Việt Nam xếp vị trí thứ 4 thế giới trong Chỉ số chấp nhận tài sản mã hóa toàn cầu năm 2025, tăng một bậc so với năm 2024, cho thấy nhu cầu sử dụng tài sản mã hoá cho mục đích đầu tư và lưu trữ giá trị là rất lớn. Tổng dòng vốn tài sản mã hóa chảy vào Việt Nam giai đoạn 2024-2025 đạt mức ấn tượng 220,2 tỷ USD, giúp Việt Nam đứng thứ 3 khu vực APAC, chỉ sau Ấn Độ và Pakistan (Chainalysis, 2025). Bên cạnh đó, Triple-A ước tính khoảng 18,73% dân số Việt Nam, tương đương khoảng 18,6 triệu người, đang sở hữu tài sản mã hóa trong năm 2025. Những dữ kiện này cho thấy Việt Nam là một thị trường có mức độ tiếp nhận tài sản số khá mạnh ở cấp độ người dùng, từ đó tạo nền tảng xã hội và công nghệ thuận lợi để DeFi được chú ý nhiều hơn.

Trong tiểu mục "Giá trị DeFi nhận được" (DeFi value received) của Chainalysis 2025, Việt Nam xếp hạng thứ 6 toàn cầu. Điều này cho thấy người dùng Việt Nam có trình độ kỹ thuật cao, không chỉ mua bán trên các sàn tập trung mà còn tham gia sâu vào các mô hình tài chính phức tạp như DeFi.

Tuy vậy, khi phân tích DeFi tại Việt Nam, cần lưu ý rằng dữ liệu công khai hiện nay vẫn chủ yếu phản ánh bức tranh rộng hơn của tài sản số, công nghệ chuỗi khối hoặc hệ thống tài sản mã hóa nói chung, chứ chưa tách riêng một cách đầy đủ cho từng phân khúc DeFi. Nói cách khác, phần lớn số liệu hiện có về Việt Nam vẫn tập trung vào mức độ sở hữu tài sản mã hóa, mức độ chấp nhận thị trường hoặc quy mô giao dịch trên chuỗi nói chung. Vì vậy, việc tiếp cận DeFi thông qua bối cảnh tài sản số và chuỗi khối rộng hơn là phù hợp với giới hạn dữ liệu hiện tại, đồng thời vẫn phản ánh đúng vị trí của DeFi như một bộ phận trong hệ sinh thái tài chính số đang phát triển tại Việt Nam.

3. Cơ hội và thách thức của DeFi trong bối cảnh của Việt Nam

Việc chính thức hóa tài sản số thông qua Luật Công nghiệp Công nghệ số (có hiệu lực từ 01/01/2026) và triển khai thí điểm theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã mở ra một chương mới cho hệ sinh thái DeFi tại Việt Nam. Tuy nhiên, sự giao thoa giữa đổi mới sáng tạo và ổn định tài chính vẫn tồn tại những cơ hội và rủi ro đan xen.

3.1.  Cơ hội bứt phá kinh tế số

Thứ nhất, Việt Nam có thể mở rộng khả năng tiếp cận vốn thông qua mã hóa tài sản thực (RWA). Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 300.000 doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) tiếp cận được nguồn vốn từ các tổ chức tín dụng truyền thống (VnEconomy, 2026), nhu cầu về vốn của khối doanh nghiệp này vẫn cực kỳ lớn và cấp thiết. DeFi và RWA nổi lên kênh dẫn vốn cho những doanh nghiệp SMEs chưa đủ điều kiện đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về tài sản thế chấp hay xếp hạng tín dụng của ngân hàng. Việc số hóa các tài sản như nông sản, trái phiếu doanh nghiệp thành các mã token giúp SMEs huy động vốn trực tiếp từ thị trường quốc tế, từ đó hỗ trợ gián tiếp cho mục tiêu tổng thể về tài chính toàn diện của quốc gia (Vietnam News, 2025).

Thứ hai, DeFi hỗ trợ thúc đẩy khả năng mở rộng tiếp cận tài chính cho người dùng thông qua môi trường số, đặc biệt trong bối cảnh các dịch vụ tài chính truyền thống còn phụ thuộc nhiều vào trung gian, thủ tục và chi phí giao dịch. Với đặc điểm "không cần cấp phép" (Permissionless), DeFi cung cấp công cụ tiết kiệm và vay vốn cho nhóm dân cư ở vùng sâu vùng xa, nơi hệ thống ngân hàng truyền thống chưa bao phủ hết. Điều này hỗ trợ trực tiếp cho Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu 95% người trưởng thành có tài khoản giao dịch (VietnamPlus, 2026).

Thứ ba, sự cộng hưởng giữa các mô hình phi tập trung và chiến lược xây dựng các trung tâm tài chính (TTTC) có thể tạo ra đòn bẩy đột phá để Việt Nam thu hút dòng vốn quốc tế cùng đội ngũ nhân sự công nghệ chất lượng cao. Trong bối cảnh hội nhập tài chính sâu rộng, DeFi có tiềm năng đóng vai trò là cầu nối giúp dòng vốn ngoại dễ dàng tiếp cận các dự án đổi mới sáng tạo tại một thị trường mới nổi như Việt Nam. Đặc biệt, với sự định hướng phát triển của hai trung tâm kinh tế lớn tại Việt Nam (TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng), thế mạnh của DeFi hoàn toàn có thể được khai thác một cách hiệu quả. Cụ thể, việc tích hợp các mô hình DeFi (giải pháp quản lý tài sản tự động hoá, giao dịch tài sản số) vào Đề án Trung tâm Tài chính Quốc tế của TP. Hồ Chí Minh giúp hình thành một hệ sinh thái Fintech toàn diện và hiện đại. Đà Nẵng cũng có thể tận dụng tính minh bạch tuyệt đối của công nghệ Blockchain để triệt tiêu các rủi ro về bất đối xứng thông tin và giảm thiểu chi phí thẩm định trung gian, từ đó củng cố định vị là trung tâm đổi mới sáng tạo tại Việt Nam.

Đồng thời, việc xoá bỏ một số rào cản, khả năng thu hút dòng vốn cùng các dự án triển vọng blockchain về Việt Nam sẽ thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong các sản phẩm tài chính và công nghệ, từ đó tăng tính cạnh tranh cho nền kinh tế số tại Việt Nam.

3.2. Thách thức và rủi ro hệ thống

DeFi không chỉ đặt ra vấn đề về hiệu quả vận hành mà còn tạo ra những dạng rủi ro mới, khác với các rủi ro quen thuộc trong tài chính truyền thống:

Thứ nhất, sự thiếu vắng định nghĩa và tiêu chí nhận diện đặc điểm DeFi trong các văn bản luật hiện hành đang tạo ra khoảng trống lớn về thẩm quyền quản lý và thủ tục giải quyết tranh chấp. Trong khi Luật Công nghiệp Công nghệ số đã định danh được "tài sản số", thì bản chất vận hành tự động, phi trung tâm của các giao thức DeFi vẫn chưa được cụ thể hóa về mặt pháp lý. Sự thiếu hụt này dẫn đến những hệ lụy trực tiếp trong việc xác định thẩm quyền quản lý và quy trình tố tụng. Điều này trực tiếp gây khó khăn cho công tác thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư khi phát sinh các sự cố về kỹ thuật hoặc lỗi mã nguồn.

Thứ hai, một trong nhũng rủi ro lớn nhất của DeFi là rủi ro rửa tiền và tài trợ khủng bố (AML/CFT). Tính ẩn danh tương đối của các ví phi tập trung là kẽ hở cho các dòng tiền bất hợp pháp. Để tuân thủ các chuẩn mực của Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF), Việt Nam cần xây dựng hệ thống giám sát thời gian thực đối với các giao dịch On-chain, đòi hỏi đầu tư lớn về hạ tầng công nghệ và đào tạo nhân lực chuyên trách (Grant Thornton, 2026).

Thứ ba, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng vẫn luôn là vấn đề cần tập trung. Trong năm 2025, thiệt hại từ các vụ tấn công vào giao thức DeFi vẫn ở mức cao (2,7 tỷ USD toàn cầu). Tại Việt Nam, nhận thức về bảo mật của người dùng cá nhân còn hạn chế, dẫn đến rủi ro mất tài sản do lỗi mã nguồn hoặc lừa đảo (scam). Việc thiếu cơ chế bảo hiểm tiền gửi trong DeFi và thiếu định danh chính thức trong văn bản pháp lý tại Việt Nam, khiến quyền lợi của khách hàng dễ bị tổn thương khi có sự cố hệ thống xảy ra.

Thứ tư, đi kèm với việc thiếu cơ chế bảo hiểm tiền gửi để bảo vệ người dùng, sự chênh lệch giữa tốc độ chấp nhận công nghệ và trình độ hiểu biết về rủi ro của người dùng là một trong những rào cản lớn tại Việt Nam. DeFi yêu cầu trình độ kỹ thuật cao để hiểu về logic của các hợp đồng thông minh. Theo OECD (2026), năng lực tài chính số không chỉ là biết cách sử dụng ứng dụng mà còn là khả năng nhận diện các mô hình rủi ro tiềm ẩn. Tại Việt Nam, nhiều nhà đầu tư vẫn tham gia với tâm lý "đám đông", dễ bị lôi kéo vào các mô hình đa cấp biến tướng dựa trên mác "DeFi" mà không thực sự hiểu bản chất kinh tế của giao thức (VietnamPlus, 2026).

Thứ tư, sự ổn định của thị trường tài chính gắn liền tới biến động của DeFi. Sự liên thông giữa DeFi và tài chính truyền thống thông qua các đồng Tiền mã hoá ổn định (Stablecoins) hoặc RWA có thể tạo ra hiệu ứng domino. Nếu một tài sản mã hóa lớn bị mất giá trị (de-peg), nó có thể ảnh hưởng đến tính thanh khoản của các ngân hàng hoặc tổ chức tài chính tham gia thí điểm (PwC, 2026).

Đối với Việt Nam, những cơ hội và rủi ro của DeFi cho thấy đây là một lĩnh vực vừa có tiềm năng đổi mới tài chính, vừa đặt ra sức ép lớn về quản lý. Mức độ chấp nhận tài sản số cao của người dùng Việt Nam tạo ra nền tảng thị trường thuận lợi cho sự quan tâm đối với DeFi, nhưng đồng thời cũng có thể làm gia tăng các rủi ro về đầu cơ, lừa đảo, và thất thoát tài sản số nếu khuôn khổ bảo vệ người dùng chưa theo kịp. Điều này gợi ý rằng nếu khuôn khổ thể chế và niềm tin được cải thiện, DeFi có thể trở thành một hướng phát triển đáng chú ý trong hệ sinh thái tài chính số tại Việt Nam.

4. Khuyến nghị về cơ chế quản lý DeFi tại Việt Nam

Từ những phân tích về thực trạng và thách thức ở các phần trước, bài viết đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm xây dựng một mô hình DeFi bền vững, minh bạch và an toàn tại Việt Nam trong giai đoạn 2026 - 2030.

Thứ nhất, Việt Nam cần vận hành hiệu quả cơ chế thử nghiệm (Sandbox) theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP thông qua việc cụ thể hóa lộ trình kiểm soát. Ưu tiên hàng đầu nên dành cho các dự án DeFi có tính ứng dụng thực tiễn cao như mã hóa tài sản thực (RWA) nhằm hỗ trợ vốn cho SMEs. Lộ trình thí điểm cần thiết lập các "ngưỡng an toàn" về số lượng người tham gia và hạn mức giao dịch để theo dõi tác động đến ổn định tiền tệ (FSB, 2025), đồng thời quy định rõ cơ chế rút lui (Exit Strategy) để xử lý tài sản và bảo vệ quyền lợi người dùng nếu dự án không đạt chuẩn.

Thứ hai, để đối phó với thách thức rửa tiền, Việt Nam cần chuyển dịch mạnh mẽ từ giám sát báo cáo sang giám sát công nghệ On-chain. Các cơ quan quản lý Nhà nước, được giao nhiệm vụ quản lý, nên phối hợp ứng dụng các công cụ phân tích dữ liệu chuỗi khối để theo dõi dòng tiền thời gian thực và nhận diện các địa chỉ ví rủi ro cao. Đồng thời, cơ chế định danh (KYC) phải được áp dụng nghiêm ngặt tại các điểm chuyển đổi giữa tiền pháp định (VND) và tài sản số để đảm bảo tuân thủ đầy đủ các chuẩn mực AML/CFT của FATF (IMF, 2026).

Quan trọng nhất, Việt Nam cần hoàn thiện chiến lược nâng cao năng lực số và bảo vệ người dùng.  Chính phủ cần lồng ghép kiến thức về tài sản số và quản lý ví cá nhân vào chương trình giáo dục tài chính quốc gia, song song với việc hình thành các quỹ bảo hiểm rủi ro công nghệ. Trên nền tảng Luật Công nghiệp Công nghệ số, cần sớm ban hành hướng dẫn về quy trình xử lý tranh chấp tại Tòa án và chính sách thuế rõ ràng, giúp người dùng yên tâm thực hiện nghĩa vụ và hạn chế các hoạt động giao dịch ngầm gây thất thu ngân sách.

5. Kết luận:

DeFi đã khẳng định vai trò là một cấu phần quan trọng trong hạ tầng tài chính số tương lai tại Việt Nam. Các bước ngoặt chính sách năm 2025 đang đặt những viên gạch đầu tiên cho việc hình thành một thị trường tài sản mã hóa chính thức, đưa các hoạt động liên quan vào lộ trình quản lý thí điểm có kiểm soát thay vì vận hành tự phát như giai đoạn trước. Để biến tiềm năng dòng vốn lớn thành động lực tăng trưởng kinh tế thực chất, Việt Nam cần thực thi hiệu quả cơ chế giám sát rủi ro kỹ thuật song hành với việc tạo không gian cho đổi mới sáng tạo. Đây chính là chìa khóa để bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư, đồng thời khẳng định vị thế trung tâm công nghệ số của Việt Nam trong khu vực APAC.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Chính phủ Việt Nam. (2024). Quyết định số 1236/QĐ-TTg ngày 22/10/2024 ban hành Chiến lược quốc gia về ứng dụng và phát triển công nghệ chuỗi khối (blockchain) đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

Chính phủ Việt Nam. (2025). Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP ngày 09/09/2025 về việc triển khai cơ chế thử nghiệm (Sandbox) đối với thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

Quốc hội Việt Nam. (2025). Luật Công nghiệp công nghệ số (Luật số XX/2025/QH15). Thông qua ngày 25/06/2025, có hiệu lực từ 01/01/2026.

Thủ tướng Chính phủ. (2017). Quyết định số 1255/QĐ-TTg ngày 21/08/2017 phê duyệt Đề án hoàn thiện khung pháp lý để quản lý các loại tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo.

Aramonte, S., Huang, W., & Schrimpf, A. (2021). DeFi risks and the decentralisation illusion. BIS Quarterly Review, December issue. https://www.bis.org/publ/qtrpdf/r_qt2112b.htm

Bank for International Settlements (BIS). (2023). Annual economic report 2023: The crypto ecosystem: key elements and risks. https://www.bis.org/publ/arpdf/ar2023e3.htm

ThS. Trần Hương Ly

Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội

Tạp chí in số tháng 5/2026